Special chandas
About 650 of the 700 shlokas are in anuṣṭubh and can be sung to one tune. Listed here are the exceptions: 55 verses in triṣṭubh-family meters (Indravajrā, Upendravajrā, Śālinī and their upajāti mixtures, noted pāda by pāda), and 136 places marked (!!) where the original text itself transgresses prosody or Pāṇinian grammar.
Adhyāya 1 — Arjuna Viṣāda Yogaḥ
1.9अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।(!!)1.25भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्।(!!)Adhyāya 2 — Sāṅkhya Yogaḥ
2.2कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।(!!)2.5गुरूनहत्वा हि महानुभावान्Triṣṭubh (u s I I)(!!)2.6न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयोTriṣṭubh (? ? I ?)2.7कार्पण्यदोषोपहतस्वभावःTriṣṭubh (I s s s)2.8न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याTriṣṭubh (u I u I)2.20न जायते म्रियते वा कदाचिTriṣṭubh (u s u u)(!!)2.22वासांसि जीर्णानि यथा विहायTriṣṭubh (I u u I)2.26अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।(!!)2.29आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनTriṣṭubh (I, ?, I s)(!!)2.31स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।(!!)2.32यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।(!!)2.33अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।(!!)2.35भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।(!!)2.36अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।(!!)2.43कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।(!!)2.46यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।(!!)2.52यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।(!!)2.56दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।(!!)2.61तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।(!!)2.63क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।(!!)2.67इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।(!!)2.70आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठंTriṣṭubh (i u s u)(!!)2.71विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।(!!)Adhyāya 3 — Karma Yogaḥ
3.5न हि कश्िचत्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।(!!)3.7यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।(!!)3.11देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।(!!)3.19तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।(!!)3.21यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।(!!)3.26न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्।(!!)3.35श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।(!!)3.37काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।(!!)Adhyāya 4 — Jñāna-Karma-Sannyāsa Yogaḥ
4.31यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।(!!)4.38न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।(!!)4.40अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति।(!!)Adhyāya 5 — Karma-Sannyāsa Yogaḥ
5.13सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी।(!!)5.22ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते।(!!)5.29भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्।(!!)Adhyāya 6 — Ātma-Saṁyama Yogaḥ
6.1अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः।(!!)6.10योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।(!!)6.11शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।(!!)6.14प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।(!!)6.15युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः।(!!)6.26यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।(!!)6.27प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।(!!)6.42अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।(!!)Adhyāya 7 — Jñāna-Vijñāna Yogaḥ
7.6एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय।(!!)7.17तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्ितर्विशिष्यते।(!!)7.19बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।(!!)7.25नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः।(!!)7.30साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।(!!)Adhyāya 8 — Akṣara-Brahma Yogaḥ
8.2अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन।(!!)8.3अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते।(!!)8.9कविं पुराणमनुशासितारTriṣṭubh (u u I. I)(!!)8.10प्रयाणकाले मनसाऽचलेनTriṣṭubh (u u s, ?)(!!)8.11यदक्षरं वेदविदो वदन्तिTriṣṭubh (I u s I)(!!)8.14अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः।(!!)8.24अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्।(!!)8.27नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन।(!!)8.28वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैवTriṣṭubh (i i i i)Adhyāya 9 — Rāja-Vidyā-Rāja-Guhya Yogaḥ
9.2राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्।(!!)9.3अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप।(!!)9.20त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापाTriṣṭubh (s s I I)9.21ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालंTriṣṭubh (s s I u)(!!)9.26पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।(!!)Adhyāya 10 — Vibhūti Yogaḥ
10.2न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।(!!)10.7एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः।(!!)10.8अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते।(!!)10.9मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्।(!!)10.25महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्।(!!)10.26अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः।(!!)10.32सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।(!!)Adhyāya 11 — Viśvarūpa-Darśana Yogaḥ
11.1मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।(!!)11.10अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।(!!)11.11दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।(!!)11.15पश्यामि देवांस्तव देव देहेTriṣṭubh (U I I u)11.16अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रंTriṣṭubh (U s I I)11.17किरीटिनं गदिनं चक्रिणं चTriṣṭubh (U s s I)(!!)11.18त्वमक्षरं परमं वेदितव्यंTriṣṭubh (U u u u)(!!)11.19अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यTriṣṭubh (U u s u)(!!)11.20द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हिTriṣṭubh (I I I I)11.21अमी हि त्वां सुरसङ्घाः विशन्तिTriṣṭubh (U t t t)(!!)11.22रुद्रादित्या वसवो ये च साध्याTriṣṭubh (S u I s)(!!)11.23रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रंTriṣṭubh (I t u s)(!!)11.24नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णंTriṣṭubh (U I s u)(!!)11.25दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानिTriṣṭubh (I I u u)11.26अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राःTriṣṭubh (U I s u)(!!)11.27वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्तिTriṣṭubh (I I I s)(!!)11.28यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाःTriṣṭubh (U u u u)11.29यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गाTriṣṭubh (U u u u)11.30लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताTriṣṭubh (I I I I)(!!)11.31आख्याहि मे को भवानुग्ररूपोTriṣṭubh (I u I u)11.32कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धोTriṣṭubh (I I s I)(!!)11.33तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्वTriṣṭubh (U s u u)(!!)11.34द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं चTriṣṭubh (I I u I)11.35एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्यTriṣṭubh (S u u u)(!!)11.36स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्याTriṣṭubh (I u I I)11.37कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्Triṣṭubh (I u u u)(!!)11.38त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणTriṣṭubh (U u I u)11.39वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कःTriṣṭubh (I u u u)11.40नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्तेTriṣṭubh (U u u I)11.41सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तंTriṣṭubh (U I u u)(!!)11.42यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसिTriṣṭubh (I u I i)11.43पितासि लोकस्य चराचरस्यTriṣṭubh (U u I I)11.44तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायंTriṣṭubh (I u u u)11.45अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वाTriṣṭubh (U u u u)11.46किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तTriṣṭubh (U s I u)(!!)11.47मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदंTriṣṭubh (U I I I)11.48न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैTriṣṭubh (u u s I)(!!)11.49मा ते व्यथा मा च विमूढभावोTriṣṭubh (I s u u)11.50इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वाTriṣṭubh (I u I I)(!!)11.53नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।(!!)11.55मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।(!!)Adhyāya 12 — Bhakti Yogaḥ
12.9अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।(!!)12.19तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येनकेनचित्।(!!)12.20ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।(!!)Adhyāya 13 — Kṣetra-Kṣetrajña-Vibhāga Yogaḥ
13.17ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।(!!)13.18इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।(!!)13.23य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह।(!!)Adhyāya 14 — Guṇatraya-Vibhāga Yogaḥ
14.5सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः।(!!)14.6तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।(!!)14.9सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत।(!!)14.10रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।(!!)14.15रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।(!!)14.17सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।(!!)14.19नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति।(!!)Adhyāya 15 — Puruṣottama Yogaḥ
15.2अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवाला…Triṣṭubh (s u u I)(!!)15.3न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा।Triṣṭubh (u I I u)15.4ततः पदं तत्परिमार्गितव्य यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः।Triṣṭubh (u I u u)15.5निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः।Triṣṭubh (I I I I)15.7ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।(!!)15.9श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।(!!)15.15सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च…Triṣṭubh (I I I I)15.18यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।(!!)15.19यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।(!!)Adhyāya 16 — Daivāsura-Sampad-Vibhāga Yogaḥ
16.6द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च।(!!)16.11चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।(!!)16.13इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्।(!!)16.19तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।(!!)Adhyāya 17 — Śraddhātraya-Vibhāga Yogaḥ
17.3सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।(!!)17.10यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्।(!!)17.11अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते।(!!)17.12अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।(!!)17.16मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।(!!)17.22अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।(!!)Adhyāya 18 — Mokṣa-Sannyāsa Yogaḥ
18.12अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।(!!)18.13पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।(!!)18.26मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।(!!)18.32अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।(!!)18.33धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।(!!)18.36सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ।(!!)18.37यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।(!!)18.38विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।(!!)18.41ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।(!!)18.45स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।(!!)18.46यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।(!!)18.47श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।(!!)18.49असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।(!!)18.52विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।(!!)18.56सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।(!!)18.64सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः।(!!)18.70अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।(!!)18.75व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।(!!)