Adhyāyas / 2 ← Adhyāya 1 Adhyāya 3 →

Adhyāya 2 — Sāṅkhya Yogaḥ

The Concise, Well-Defined Yoga · 72 verses

Overview

from Q&A with KnA

Seeing his grief-stricken friend in despair, Kṛṣṇa replies with thundering words of raw truth. He says, in effect: “Death is certain for whatever is born, and birth for whatever dies; it is not that any of us truly ceases to be. Just as the perishable body passes through the stages of life, the indestructible, immutable, eternal, all-pervading, stable Dehin (the Indweller) passes from one body to another, as a man changes worn-out clothes. One who has realised this can neither kill nor be made to kill. Grieve, then, for nothing. If you shy from your duty and miss this rare, unfailing door to heaven that opens to a Kṣatriya, you will incur a disgrace worse than death. There is one Truth, told again and again in flowery words; knowing it, you cross the bondage of karma. Remaining equanimous in the ups and downs of life, expecting no fruit and craving nothing, do what you must.” Arjuna then asks where such a realised person is to be found and how he behaves. Kṛṣṇa answers: “He who, in any circumstance, can master his senses and mind, having wiped out desire, anger and greed, and remains wholly dispassionate — he is the Saint of Steady Intellect. Established in joy, he performs all action at its highest efficiency. When desires have turned away from him, and even all of them together cannot perturb him in the slightest, he lives forever in that joy. He sees day in night and night in day. This is the state of Brahman, reaching which there is no return; steady in it, even at the moment of death, he abides in that ineffable Bliss.”

Verses

2.1तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।2.2कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।2.3क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।2.4कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन।2.5गुरूनहत्वा हि महानुभावान्Triṣṭubh 2.6न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयोTriṣṭubh 2.7कार्पण्यदोषोपहतस्वभावःTriṣṭubh 2.8न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याTriṣṭubh 2.9एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप।2.10तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।2.11अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।2.12न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।2.13देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।2.14मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।2.15यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।2.16नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।2.17अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।2.18अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।2.19य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।2.20न जायते म्रियते वा कदाचिTriṣṭubh 2.21वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।2.22वासांसि जीर्णानि यथा विहायTriṣṭubh 2.23नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।2.24अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।2.25अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।2.26अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।2.27जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।2.28अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।2.29आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनTriṣṭubh 2.30देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।2.31स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।2.32यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।2.33अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।2.34अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।2.35भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।2.36अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।2.37हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।2.38सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।2.39एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु।2.40नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।2.41व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।2.42यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।2.43कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।2.44भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।2.45त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।2.46यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।2.47कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।2.48योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।2.49दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।2.50बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।2.51कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।2.52यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।2.53श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।2.54स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव।2.55प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्।2.56दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।2.57यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।2.58यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।2.59विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।2.60यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।2.61तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।2.62ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।2.63क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।2.64रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।2.65प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।2.66नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।2.67इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।2.68तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।2.69या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।2.70आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठंTriṣṭubh 2.71विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।2.72एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।