Adhyāyas / 18 ← Adhyāya 17

Adhyāya 18 — Mokṣa-Sannyāsa Yogaḥ

The Yoga of Liberation by Renunciation · 78 verses

Overview

from Q&A with KnA

The longest chapter gathers the whole Song into a final synthesis. Arjuna asks the difference between sannyāsa (renunciation) and tyāga (relinquishment); K answers that true renunciation is not the abandonment of action but of the desire for its fruit — and that obligatory action should never be given up, only performed without attachment. He runs the three guṇas one last time through renunciation, knowledge, action, agent, intellect, firmness and happiness — a complete psychology of the moral life. He restates svadharma: better one’s own duty imperfectly done than another’s done well, and shows how duty done as worship of Him, from whom all beings spring, becomes a path to perfection. Then, gathering all the yogas, he describes the ascent to Brahman and the supreme devotion that flowers from it — by which one knows Him, enters Him, and by His grace reaches the eternal abode. He lays the whole teaching bare and grants Arjuna full freedom to choose — “reflect, and do as you wish” — before, out of love, speaking his two final promises: fix your mind on Me, and abandon all dharmas, take refuge in Me alone; I shall free you from all sins. He names who is fit to receive this teaching, asks Arjuna whether his delusion is gone, and hears the answer that ends all questioning: “My delusion is destroyed; I have regained memory; I shall do Your word.” Sañjaya closes with a benediction: wherever are Kṛṣṇa the Lord of Yoga and Arjuna the archer, there are fortune, victory, welfare and abiding righteousness.

Verses

18.1संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।18.2काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः।18.3त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।18.4निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।18.5यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।18.6एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।18.7नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।18.8दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।18.9कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।18.10न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।18.11न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।18.12अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।18.13पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।18.14अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।18.15शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।18.16तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।18.17यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।18.18ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।18.19ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः।18.20सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।18.21पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्।18.22यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।18.23नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।18.24यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।18.25अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्।18.26मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।18.27रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः।18.28अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः।18.29बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु।18.30प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।18.31यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।18.32अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।18.33धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।18.34यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।18.35यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।18.36सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ।18.37यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।18.38विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।18.39यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः।18.40न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।18.41ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।18.42शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।18.43शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्।18.44कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।18.45स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।18.46यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।18.47श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।18.48सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।18.49असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।18.50सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे।18.51बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च।18.52विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।18.53अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।18.54ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।18.55भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।18.56सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।18.57चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।18.58मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।18.59यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।18.60स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।18.61ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।18.62तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।18.63इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।18.64सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः।18.65मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।18.66सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।18.67इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।18.68य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।18.69न च तस्मान्मनुष्येषु कश्िचन्मे प्रियकृत्तमः।18.70अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।18.71श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः।18.72कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।18.73नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।18.74इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः।18.75व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।18.76राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।18.77तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।18.78यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।