Adhyāyas / 13 ← Adhyāya 12 Adhyāya 14 →

Adhyāya 13 — Kṣetra-Kṣetrajña-Vibhāga Yogaḥ

The Field and the Knower of the Field · 34 verses

Overview

from Q&A with KnA

The Gītā now turns philosophical in the strict sense, drawing the great distinction on which liberation turns: between the field (kṣetra — the body, senses, mind and all that is experienced) and the knower of the field (kṣetrajña — the conscious witness). K declares Himself the knower in every field. He lists the constituents of the field and the marks of true knowledge (humility, non-violence, evenness, unswerving devotion, solitude, constancy in Self-knowledge). He then describes the Knowable — Brahman — only by paradox: with hands and feet everywhere yet without organs, unattached yet all-supporting, beyond the guṇas yet experiencing them, indivisible yet appearing divided. Prakṛti and Puruṣa are set out as the two beginningless principles — Prakṛti the doer, Puruṣa the experiencer — and their entanglement is named as the cause of rebirth. The one who sees the same Lord equally in all, undying amid the dying, and who thus does not injure the Self by the self, reaches the Supreme; and those who discern by the eye of knowledge the field from its knower, and the way out of Prakṛti, go to the Highest.

Verses

13.1इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।13.2क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।13.3तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्।13.4ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।13.5महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।13.6इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः।13.7अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।13.8इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।13.9असक्ितरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।13.10मयि चानन्ययोगेन भक्ितरव्यभिचारिणी।13.11अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।13.12ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।13.13सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।13.14सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।13.15बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।13.16अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।13.17ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।13.18इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।13.19प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।13.20कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।13.21पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।13.22उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।13.23य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह।13.24ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।13.25अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।13.26यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।13.27समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।13.28समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।13.29प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।13.30यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।13.31अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।13.32यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।13.33यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।13.34क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।