Adhyāyas / 16 ← Adhyāya 15 Adhyāya 17 →

Adhyāya 16 — Daivāsura-Sampad-Vibhāga Yogaḥ

The Divine and Demonic Endowments · 24 verses

Overview

from Q&A with KnA

K sets two human dispositions side by side. The divine (daivī sampad) he lists at length: fearlessness, purity of heart, steadfastness in knowledge, charity, self-control, sacrifice, study, austerity, uprightness, non-violence, truth, freedom from anger, renunciation, peace, compassion, gentleness, modesty, forgiveness, fortitude — the whole grammar of a good life. The demonic (āsurī sampad) he anatomises with equal precision: hypocrisy, arrogance, conceit, anger, harshness, ignorance; the refusal to know what is to be done and left undone; the nihilist creed that the world has no truth, no ground and no God; insatiable lust, hoarding by unjust means, and the swollen ego that deifies itself. The divine tends to liberation, the demonic to bondage — and K reassures Arjuna that he is born to the divine. Finally he names the three gates of the self-destroying hell — desire, anger, greed — bids the seeker abandon them, and holds up the scripture as the authority by which to steer between the two demeanours.

Verses

16.1अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।16.2अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्।16.3तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता।16.4दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च।16.5दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।16.6द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च।16.7प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः।16.8असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।16.9एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।16.10काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः।16.11चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।16.12आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः।16.13इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्।16.14असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि।16.15आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया।16.16अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः।16.17आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः।16.18अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः।16.19तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।16.20असुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।16.21त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।16.22एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः।16.23यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः।16.24तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।